ویلایه‌تی ئەرزەڕووم

سه‌ره‌تا مێژوو شوێنه‌وار كه‌له‌پوور كولتوور مه‌ڵتیمیدیا له‌باره‌ی ئێمه‌وه‌
x

ویلایه‌تی ئەرزەڕووم ناوی ویلایه‌تێکە له ‌باکووری کوردستان هه‌ڵکه‌وتووه‌ و یه‌کێکه‌ لەو ‌حه‌وت ویلایه‌ته‌ کوردییه‌ی له ‌چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا بوون و گه‌وره‌ترین ویلایه‌تی کوردستانه‌ له ‌ڕووی ڕووبه‌ره‌وه که ‌ده‌که‌وێته‌ نێوان هه‌ردوو ویلایه‌تی (وان) و (ترابزۆن)،‌ هه‌روه‌ها ده‌که‌وێته‌ نێوان هه‌رێمی (قه‌وقاز)ی ئیمپراتۆریای ڕووسیای قه‌یسه‌ری و ویلایه‌ته‌کانی (سێواس) و (مه‌عمووره‌تولعه‌زیز) و (ئامەد/دیاربه‌کر) و (بتلیس)، له‌ ساڵی (1864ز) دامه‌زراوە و‌ تاوەکوو ساڵی (1923ز) به ‌ویلایه‌ت مایه‌وه‌ که ‌له‌و ساڵدا هه‌ریه‌که‌ له‌ سنجه‌قه‌کانی کران بە‌ چه‌ند ویلایه‌ت (پارێزگا)یەکی جیا له ‌یه‌کتری له‌لایه‌ن کۆماری تازه‌ی تورکیاوه.

رووبه‌ری ویلایه‌تی ئەرزەڕووم نزیکه‌ی 98 هەزار و 800 کیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌یه‌ و ‌ژماره‌ی دانیشتوانه‌که‌ی نزیکه‌ی 655 هەزار و 500 که‌سه‌. ‌زۆربه‌ی زۆری دانیشتوانه‌که‌ی له ‌نه‌ته‌وه‌ی کوردن و ‌باقیه‌که‌ی تر له ‌نه‌ته‌وه‌کانی تورک و ئه‌رمه‌ن و یه‌هوودی (جوو‌) و کلد و ئاشوور پێک هاتووه. ‌له ‌ڕووی ئایینییه‌وه‌ 542 هەزار موسڵمان و 100 هەزار مەسیحی و  13 هەزار و 500 جووی تێدایە.

له ‌ساڵی (1914ز) ژماره‌ی دانیشتوانی ویلایه‌تی ئەرزەڕووم گه‌یشته‌ نزیکه‌یی 815 هەزار و 500 که‌س، که ‌به‌م جۆره‌ دابه‌ش بوو به‌سه‌ر سنجه‌قه‌کاندا: سنجه‌قی ئەرزەڕووم  542 هەزار و 700 کەس و سنجه‌قی بایه‌زید 123 هەزار و 900 کەس و سنجه‌قی ئه‌رزنجان 148 هەزار و 900 کەس.

ویلایه‌تی ئەرزەڕووم له ‌ڕووی کارگێڕی (ئیداری‌)یه‌وه‌ دابه‌ش کراوه‌ به‌سه‌ر سێ سنجه‌قدا که ‌ئه‌وانیش ‌سنجه‌قی ئەرزەڕووم و سنجه‌قی بایه‌زید و سنجه‌قی ئه‌رزنجانه:

یه‌که‌م- ‌سنجه‌قی ئەرزەڕووم که ‌ناوه‌ندی ویلایه‌تی ئه‌رزه‌ڕوومه و له ڕووی کارگێڕییه‌وه‌ دابه‌ش کراوه‌ به‌سه‌ر ده شارۆچکە‌ (قه‌زا) و سه‌د و بیست و یه‌ک شاره‌دێ (ناحیه‌) و هه‌زار و حه‌وت سه‌د و نه‌وه‌د گوند به‌م شێوه‌یه‌ دابه‌ش بووه‌:

  • شارۆچکە (قه‌زا)ی ناوه‌ندیی ئەرزەڕووم،‌ دانیشتوانه‌که‌ی 826 که‌سه‌ و ‌پێک هاتووه‌ له ‌دوانزده‌ شاره‌دێ (ناحیه‌) و 206 گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا)ی ئۆوه، دانیشتوانه‌که‌ی 70.485 که‌سه‌ و ‌پێک هاتووه‌ له 17 شاره‌دێ (ناحیه‌) و 171گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا)ی ئاسیر (هه‌مشین)، دانیشتوانه‌که‌ی 961 که‌سه‌ و‌ پێک هاتووه‌ له ‌11 شاره‌دێ (ناحیه‌) ‌و 199گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا)ی که‌سیکم،‌ دانیشتوانه‌که‌ی 29.961 که‌سه‌ و‌ پێک هاتووه‌ له ‌11 شاره‌دێ (ناحیه‌) و 199گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا)ی پاسین، دانیشتوانه‌که‌ی 46.651 که‌سه‌ پێک هاتووه‌ له ‌11 شاره‌دێ (ناحیه‌) و 199گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا)ی بایبورد، دانیشتوانه‌که‌ی 213 که‌سه‌ و ‌پێک هاتووه‌ له‌ 14‌ شاره‌دێ (ناحیه‌) و 186 گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا)ی ترجان، دانیشتوانه‌که‌ی 26.795 که‌سه‌، و ‌پێک هاتووه‌ له ‌12 شاره‌دێ (ناحیه‌) و 192گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا)ی تورتوم، دانیشتوانه‌که‌ی 299 که‌سه‌ و‌ پێک هاتووه‌ له ‌14‌ شاره‌دێ (ناحیه‌) و 157 گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا)ی کیغی، دانیشتوانه‌که‌ی 299 که‌سه‌ و ‌پێک هاتووه‌ له ‌حه‌وت شاره‌دێ (ناحیه‌) و 75گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا)ی خنس، دانیشتوانه‌که‌ی 30.000 که‌سه‌ و ‌پێک هاتووه‌ لە 12 شاره‌دێ (ناحیه‌) و 206 گوند.

دووه‌م- سنجه‌قی ئه‌رزنجان، ژماره‌ی دانیشتوانه‌که‌ی نزیکه‌یی 152.530 که‌سه و له‌ڕووی کارگێرییه‌وه‌ دابه‌ش کراوه‌ به‌ سه‌ر پێنج ‌ قه‌زا و 37 شاره‌دێ (ناحیه‌) و  650گوند و به‌م شێوه‌یه‌ دابه‌ش بووه‌:

  • شارۆچکە (قه‌زا) ی ناوه‌ندی ئه‌رزنجان، دانیشتوانه‌که‌ی 59.175 که‌سه‌ و‌‌ پێک هاتووه‌ له ‌نۆ شاره‌دێ (ناحیه‌) و 195گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا) ی ڕه‌فاهیه، دانیشتوانه‌که‌ی 24.927 که‌سه‌ و‌ پێک هاتووه‌ له ‌سێ شاره‌دێ (ناحیه‌) و 176 گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا) ی قۆری چای، دانیشتوانه‌که‌ی 480 که‌سه‌ و ‌پێک هاتووه‌ له‌ پێنج شاره‌دێ (ناحیه‌) و 61گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا) ی ئه‌سپیر، دانیشتوانه‌که‌ی 070 که‌سه‌ و ‌پێک هاتووه‌ له ‌13 شاره‌دێ (ناحیه‌) و 143 گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا)ی کوماخ، دانیشتوانه‌که‌ی 18.878 که‌سه‌ و‌ پێک هاتووه‌ له‌ حه‌وت شاره‌دێ (ناحیه‌) و 75گوند.

سێیه‌م- سنجه‌قی بایه‌زید، ژماره‌ی دانیشتوانه‌که‌ی نزیکه‌یی 52.600 که‌سه و ‌ ل ‌ڕووی کارگێرییه‌وه‌ دابه‌ش کراوه‌ ب ‌سه‌ر پێنج ‌ قه‌زا و 18 شاره‌دێ (ناحیه‌) و 818 ‌گوند و به‌م شێوه‌یه‌ دابه‌ش بووه‌:

  • شارۆچکە (قه‌زا)ی ناوه‌ندی بایه‌زید، دانیشتوانه‌کەی ‌ 7.785 که‌سه‌ و‌ پێک هاتووه‌ له ‌دوو شاره‌دێ (ناحیه‌) و چوار گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا)ی ئانتاب، دانیشتوانه‌که‌ی 10.565 که‌سه‌ و پێک هاتووه‌ له‌ پێنج شاره‌دێ (ناحیه‌) و 552گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا) ی دیادین، دانیشتوانه‌که‌ی 10.219 که‌سه‌، و ‌پێک هاتووه‌ له ‌سێ شاره‌دێ (ناحیه‌) و 79گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا) ی قه‌ره‌کلێسا، دانیشتوانه‌که‌ی 421 که‌سه‌، و ‌پێک هاتووه‌ له‌ سێ شاره‌دێ (ناحیه‌) و 56گوند.
  • شارۆچکە (قه‌زا) ی ئالشکرد، دانیشتوانه‌که‌ی 16.610 که‌سه‌، و پێک هاتووه‌ له‌ پێنج شاره‌دێ (ناحیه‌)و 115گوند.

 

سەرچاوەکان

  • د . عەبدوڵڵا غەفوور: جوگرافیای کوردستان.
  • یاسین سابر ساڵح: ئینسایکڵۆپیدیای گشتی.
  • وریا ڕەحمانی: کورد و کوردستان لە ڕوانگەی نەخشەوانییەوە.
  • فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد: ئه‌تڵه‌سی سیاسی هه‌رێمی کوردستان 1914-2005ز- ئاماده‌کردنی: سه‌ردار محەمه‌د عه‌بدولڕه‌حمان و هۆشیار محەمه‌د ئه‌مین خۆشناو.
  • فه‌یسه‌ڵ ده‌باغ: کوردستان له‌ چاپکراوه‌ عوسمانلییه‌کاندا که ‌نووسه‌ر له زمانی ‌تورکیی عوسمانلییەوە کردوویه‌تی به ‌کوردی.
  • سەنتەری برایەتی: ویلایه‌ته‌کانی کوردستانی تورکیا له ‌سه‌رده‌می حوکمڕانیی عوسمانییه‌کاندا- لە زمانی عوسمانییه‌وه‌ کردوویه‌تی به ‌کوردی-فه‌یسه‌ڵ ده‌باغ.
  • شه‌مسه‌دین سامی: کورد و کوردستان له ‌قامووسولئه‌علامدا- وه‌رگێڕانی بۆ کوردی: ئه‌حمه‌د تاقانه‌.
  • ئینته‌رنێت-ویکیپیدیا